piątek, 26 lipca 2013

Początki pisma

Trudno wyobrazić sobie funkcjonowanie we współczesnym świecie bez umiejętności czytania i pisania. W Europie jednak 3% ludzi jej nie posiada, a w innych częściach świata analfabetyzm jest nadal bardzo powszechny – dotyczy połowy ludności Afryki, jednej trzeciej Azji i 15% Ameryki Południowej. Zmiany jednak następują, o czym świadczy wzrost popularności telefonów komórkowych i coraz większa dostępność internetu, które to wymagają znajomości pisma. My zadamy sobie pytanie, jak to się wszystko zaczęło? Dlaczego zaczęliśmy korzystać z pisma i jakie były jego początki?

Znaczące obrazy

Zanim pojawiło się pismo, nasi przodkowie malowali na ścianach jaskiń wizerunki ludzi i zwierząt. Miejsca, gdzie były one umieszczane, pełniły prawdopodobnie funkcje obrzędowe (czyli związane z wierzeniami), podobnie jak dzisiejsze świątynie. W półmroku jaskiń, oświetlanych ogniem, rysunki musiały robić wielkie wrażenie na ówczesnych ludziach. Nie inaczej jest dzisiaj, na przykład w najstarszej galerii naskalnej Europy – liczącej 31 tysięcy lat Jaskini Chauveta. Znajdują się tam wyobrażenia ówcześnie żyjących na terenie dzisiejszej Francji zwierząt – nosorożców, mamutów, lwów czy reniferów. Są tam też liczne odciski ludzkich dłoni, prawdopodobnie będące pozostałością ważnych dla ich autorów rytuałów (być może pozostawiły je dłonie szamanów). 

Wizerunek nosorożca w Jaskini Chauveta

Naskalny rysunek koni z Jaskini Chauveta

Oprócz malarstwa naskalnego odnajdywanego w wielu miejscach na świecie nasi przodkowie wykonywali także naskalne ryty, czyli petroglify. One również wyobrażały zazwyczaj zwierzęta, w wielu z nich jednak dostrzec można (podobnie jak w malarstwie) uproszczone symbole. Z czasem ewoluowały one w bliższą pismu formę – piktogramy.

Ryty naskalne przedstawiające zwierzęta. Zdjęcie: Greg Willis

Tajemnicze hieroglify

Hieroglifami określamy starożytne pismo obrazkowe, czyli piktogramy. Ich nazwa pochodzi z greki i oznacza „święte inskrypcje”. Najlepiej zbadanymi hieroglifami są te stworzone przez starożytnych Egipcjan, dla których był to pierwszy rodzaj używanego pisma. Zapomniane przez wieki zostały ponownie odczytane przez Jeana-François Champolliona w 1822 roku. Studiował on inskrypcje wyryte na słynnym Kamieniu z Rosetty, na którym znajdował się obok hieroglifów także tekst grecki, odczytany znacznie wcześniej. Porównanie obu tekstów oraz znajomość koptyjskiego, najpóźniejszej formy języka Egipcjan, pozwoliły Champollionowi odczytać starożytne znaki.

Kamień z Rosetty

Pismo hieroglificzne zawierało trzy rodzaje znaków – fonetyczne, ideograficzne i determinatywy. Te ostatnie określały znaczenie następujących po nich znaków, na przykład wskazując, że określają one bóstwo. Znaki fonetyczne służyły odczytaniu brzmieniu. Ideogramy oznaczały za pomocą symboli konkretne rzeczy i zjawiska. Pismo hieroglificzne było na tyle skomplikowane, że umiejętność posługiwania się nim należała jedynie do bardzo nielicznej grupy zawodowych pisarzy i kapłanów. Z czasem hieroglify ewoluowały w stronę bardziej abstrakcyjnego pisma demotycznego i hieratycznego, którym można było posługiwać się znacznie szybciej.

Hieroglify egipskie

Nie tylko starożytni Egipcjanie posługiwali się piktogramami, które nazywamy hieroglifami. Używali ich także Majowie, Aztekowie, starożytni Hetyci czy Chińczycy. Pismo tych ostatnich oparte było na ideogramach na równi ze znakami fonetycznymi. Co ciekawe i dzisiaj powstają w nim nowe znaki. Współczesne pismo chińskie zawiera jednak niewiele, bo około 5% ideogramów.
Pismo chińskie z czasów dynastii Song (960-1279)

Pismo Majów przez lata pozostawało nierozszyfrowane aż do XIX wieku. Pierwotny zapis hieroglificzny, który często pełnił funkcje ozdobne, z czasem ewoluował w stronę zapisu głoskowego. Ten naturalny proces rozwoju służył najpewniej uproszczeniu czynności pisania, podobnie jak miało to miejsce w Egipcie. Pismo Azteków, które wywodziło się od pisma Majów, było od niego mniej wyrafinowane i opierało się głównie na piktogramach.

Pismo Majów

Z czasem, wraz ze wzrostem liczby pojęć i potrzebą szybkiego oraz bardziej powszechnego posługiwania się pismem, najbardziej popularnym jego rodzajem stał się używany przez nas alfabet. W nim jeden znak odpowiada jednej głosce języka. Dlatego też znaków jest znacznie mniej, można ich używać do określania dowolnej liczby słów. Alfabet został wynaleziony przez ludy semickie zamieszkujące Syrię i Palestynę. Z czasem, za sprawą greki, alfabetu łacińskiego i łacińskiego stał się on najpowszechniejszym sposobem zapisywania ludzkich myśli.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz