wtorek, 10 września 2013

Kaniony - jak woda drąży skałę

Jesteśmy na co dzień oswojeni z wodą, pijemy ją i sami w większości się z niej składamy. Dlatego trudno uwierzyć jak wielką potrafi mieć siłę, kształtując ziemski krajobraz w często najbardziej fantastyczne formy.

Wielki Kanion Kolorado

Kanion jest długą i wąską doliną rzeczną o stromych, skalistych zboczach. Od wąwozów różnią się skalą – są znacznie większe, a od dolin nachyleniem zboczy. Te drugie powstają raczej na terenach bardziej wilgotnych, gdzie erozja (czyli proces zmiany powierzchni terenu) następuje mniej gwałtownie ze względu na częstość opadów. Na terenach o klimacie suchym, półpustynnym i pustynnym o małej ilości opadów wartkie rzeki decydują o tym, że erozja ma bardziej „zdecydowany” charakter. Podstawowe znaczenie przy tworzeniu się kanionu ma bowiem prędkość rzeki. Rzeki górskie, ze względu na duży spadek terenu i przez to większą szybkość przemieszczania się wody, torują sobie drogę przez skały w sposób gwałtowny. Nanoszony przez nie materiał skalny rzeźbi teren bardziej zdecydowanie.

Istotny jest też rodzaj skał, jakie napotyka na swojej drodze rzeka. W przypadku terenu miękkiego utworzona zostanie raczej dolina, gdy jednak są to skały twarde (na przykład wapienie) powstanie wąskie, z trudem wyrzeźbione przez wodę koryto, gdzie nurt rzeki będzie bardzo wartki. Kanion rzeźbiony jest „w dół” nie „w poprzek”, energia rzeki wciąż pogłębia tworzone koryto, sprawiając, że jego brzegi są coraz wyższe.

Istnieją różne rodzaje kanionów, gdyż w różnych warunkach się one tworzyły. Spotykamy je w terenach bardzo suchych, gdzie w porze opadów są zasilane przez bardzo gwałtowne deszcze, które przyspieszają erozję, podczas gdy przez pozostałą część roku są niemalże pozbawione wody. Są również kaniony polodowcowe, długie i wąskie utworzone przez wodę z gwałtownie topniejącego lodowca.
Wielki Kanion Kolorado, zdjęcie: Marcin Klapczynski

Do najbardziej znanych i spektakularnych kanionów należy Wielki Kanion Kolorado w Arizonie, który ma długość 446 kilometrów, szerokość w najszerszych miejscach 29 kilometrów, a głębokość ponad 2 kilometrów. W wyniku szybkiego nurtu rzeki Kolorado spowodowanego podnoszeniem się terenu, wąski wąwóz stopniowo zmienił się w imponującą formę skalną. Zbudowana jest ona głównie z łupków krystalicznych, granitów, piaskowców i wapieni. Niezwykłe jest, że ze względu na głębokość kanionu możemy prześledzić w nim geologiczną historię regionu od proterozoiku (trwający od 2,5 mld do 542 mln lat temu) aż po trias (który zakończył się 201 milionów lat temu). Można w nim zatem znaleźć liczne skamieniałości z bardzo długiego okresu. Istotny wpływ na kształt kanionu miała nie tylko działalność rzeki Kolorado, ale też inne formy erozji skał jego brzegów – na przykład poprzez działalność wiatru.

Kanion Colca w Peru, zdjęcie: Charles Gadbois

Do innych imponujących kanionów należą niewątpliwie wąwozy Iczang wyżłobione przez rzekę Jangcy w Chinach (która potrafi osiągać głębokość aż 180 metrów, co czyni z niej najgłębszą rzekę świata), kanion Colca w Peru czy kanion rzeki Verdon we Francji. Ściany tego ostatniego mają do 700 metrów i zbudowane są z malowniczych skał wapiennych.


Kanion rzeki Verdon

Co prawda kaniony powstają bardzo wolno, bo od tysięcy do aż milionów lat, ale i tak dają nam obraz tego, jak potężną i konsekwentną w działaniu siłą jest woda. No i pozwalają się podziwiać.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz